Słownik pojęć

Słownik ważniejszych pojęć

Większość pojęć pochodzi ze Słownika Psychologii, Norebert Sillamy, przeł. Krzysztof Jarosz, Książnica, 1994.

Archetyp - pierwotny, uniwersalny wzorzec. To co Jung nazywa kolektywną nieświadomością.

Behawioryzm - psychologia obiektywna. Na początku XX w powstała nowa doktryna lansowana przez J.B. Watsona, który uważał, że psychologię należy zdefiniować jako naukę o zachowaniu. Miała się ograniczać do obserwacji jednostki w określonej sytuacji, a nie tak jak dawniej do świadomości i introspekcji. W istocie jedynymi elementami, które dają się zaobserwować są zachowanie werbalne i motoryczne. Organizm poddany jakiemuś oddziaływaniu stara się zneutralizować jego skutki, bądź to oddziałując na przedmiot, który je wywołuje, bądź to samemu się dostosowując. Odnosząc te zachowania do bodźców, można ustalić prawa, dzięki którym da się przewidzieć reakcje jednostki na znane "pobudzenie". Zwieńczeniem tego systemu jest – odruch warunkowy. Same instynkty sprowadzają się do serii łańcuchowo powiązanych odruchów….. Watson sprowadzał to do poziomu bodziec - reakcja. Ta teoria jest dzisiaj uznawana za przestarzałą. Pojawił się : NEOBEHAWIORYZM. Wzbogaca bodziec -reakcja. Pojawia się behawioryzm operacyjny. Dla uzyskanych przez badacza rezultatów zasadnicze znaczenie ma przyjęty przezeń system odniesienia. Jednym z przedstawicieli neobehawioryzmu jest niejaki E.C. Tolman, który przekształca schemat wyjściowy S-R w S-O-R (bodziec-organizm-reakcja).

Cel - to antycypowana wartość końcowa. Wyobrażana zmiana, do osiągnięcia której, może zmierzać człowiek.

Efektywność - to relacja między osiągniętymi wynikami, a wykorzystanymi zasobami. Relacja pieniężna (wyniki/nakłady), określana jest jako efektywność finansowa.
Mamy również efektywność operacyjną, odnoszącą się procesów produkcji, logistycznych logistycznych innych, stanowiących o istocie przedsiębiorstwa, odnosi do kwestii organizacji.

Emocja - to globalna reakcja organizmu na niespodziewana sytuację, na zakłócenie równowagi w stosunkach z otoczeniem. Ma wartość dodatnią lub ujemną. Emocje są ściśle związane z potrzebami i motywami…… Jeżeli wstrząs emocjonalny jest gwałtowny lub długotrwały, organizm ulega wyczerpaniu próbując przywrócić równowagę. Medycyna psychosomatyczna ujawniła wagę czynników emocjonalnych odgrywających istotną rolę w licznych tak różnorodnych schorzeniach jak astma, egzema, otyłość, gruźlica płuc.

Emocjonalność - ,……… stanowi podstawę życia psychicznego, i to nie tylko fundament, na którym buduje się relacje międzyludzkie, ale wszelkie więzy łączące jednostkę z jej środowiskiem. Nawet funkcja abstrakcyjna, jak myślenie, jest uwarunkowana naszymi sposobami odczuwania i uzależniona od naszych emocji. Tak jak poczucie bezpieczeństwa, radość i szczęście mogą sprzyjać rozwojowi intelektualnemu, tak też niepewność, smutek i lęk mogą go spowalniać. Niepokój o jutro i brak ustabilizowanej sytuacji życiowej, hamuje rozwój jednostki, powoduje, że traci ona poczucie własnej wartości. np. niepowodzenia szkolne, nerwice- zaburzenia psychosomatyczne-psychozy. Wiemy, że organizm odpowiada na emocje jako psychosomatyczna całość, np. złości towarzyszy zaczerwienienie twarzy i przyspieszone bicie serca. Jeśli podobne zaburzenia funkcjonalne powtarzają się często, powstają uszkodzenia organiczne, utrwalające pierwsze symptomy. Prace H. Seleye'go wykazują, że gdy zagrożone jest ciało jakimś czynnikiem fizycznym, chemicznym czy psychicznym, to reaguje mobilizując wszystkie mechanizmy obronne. Silny wstrząs emocjonalny lub trwające długi czas napięcie, wywołuje takie same skutki somatyczne, jak długie przebywanie na mrozie; powstawanie wrzodów na żołądku czy dwunastnicy, powiększenie gruczołów nadnerczowych itd..

Frustracja - stan kogoś, kto jest pozbawiony uzasadnionej satysfakcji, osoby zawiedzionej w swych nadziejach. Frustracja może być spowodowana nieobecnością czegoś (brakiem pożywienia) lub napotykaniem przeszkody na drodze do zaspokojenia pragnień. Trudności zwane są zewnętrznymi, gdy pochodzą ze środowiska, albo wewnętrznymi, gdy zasady moralne nie pozwalają mi czegoś zrobić…………… Na ogół odpowiedzią na frustrację jest agresja. Wrogie uczucia mogę być skierowane przeciwko przeszkodzie, na przedmiot zastępczy, lub skierowane przeciw sobie (np. samobójstwa). W jeszcze innych wypadkach, agresja zostaje całkowicie zahamowana i zastąpiona - regresją. W zależności od swej ważności i momentu zaistnienia, frustracje wywołują u tych, którzy im ulegają, bardziej lub mniej trwałe skutki.

Habituacja - (przywykanie), jest zjawiskiem neurologicznym występującym w układzie nerwowym w przypadku wielokrotnego występowania tego samego bodźca. Odpowiedź układu na kolejne bodźce jest wówczas coraz mniejsza. Efekt ten można zaobserwować na przykładzie wszystkich zmysłów człowieka. Komunikacja - to w pierwszym rzędzie percepcja. Implikuje ona świadome bądź nieświadome przekazywanie wiadomości, przeznaczonych do poinformowania jednostki albo grupy odbiorców. W tym samym czasie, gdy przekazywana jest informacja, odbywa się oddziaływanie wzajemne oraz wytwarza się efekt zwrotny (feed-back).

Homeostaza - to ogólna tendencja organizmu zmierzająca do przywracania i stałego utrzymywania warunków równowagi swojego środowiska wewnętrznego.

Inteligentny - znaczy mający jakąś wiedzę. Jeśli ktoś coś wie, to jest inteligentny. Dla psychologa wiedza stanowi korelat inteligencji, czyli coś, co jest z nią pośrednio związane.

Inteligentny człowiek to ktoś, kto sprawnie przetwarza informacje, dobrze rozwiązuje problemy, rozumie złożone kwestie i dobrze sobie radzi w sytuacjach nowych.

Inteligencja - jest ogólną, nadrzędną zdolnością intelektualną, którą wykorzystuje się gdy brak nam specyficznych zdolności do poradzenia sobie w jakiejś sytuacji.

Intelekt – to synonim słowa umysł. Oznacza ogólną zdolność poznawczą człowieka.

Lęk - to negatywny stan emocjonalny związany z przewidywaniem nadchodzącego z zewnątrz lub pochodzącego z wewnątrz organizmu niebezpieczeństwa, objawiający się jako niepokój, uczucie napięcia, skrępowania, zagrożenia. W odróżnieniu od strachu jest on procesem wewnętrznym, nie związanym z bezpośrednim zagrożeniem lub bólem.

Lęk staje się patologiczny gdy stale dominuje w zachowaniu, gdy nie pozwala na swobodę, a w konsekwencji prowadzi do zaburzeń. Reakcje lękowe tracą swoją przystosowawczą funkcję i są nieadekwatne do bodźców, a niepokój wywołują sytuacje nie mające znamion zagrożenia.

Lęk staje się często punktem krystalizacyjnym dla innych objawów, przybiera postać

Manipulacja - to działanie, poprzez mówiąc metaforycznie, naciskanie w psychice odpowiednich guzików i dźwigni, w celu uzyskania skutków w postaci pożądanych zachowań ludzkich. Wykorzystuje się ludzką podatność na perswazję i różne słabości oraz snobizmy. Stara się osłabić krytycyzm i samokrytycyzm.

Mobbing – najczęściej określa się jako długotrwałe nękanie, dokuczanie, poniżanie, straszenie wybranej osoby, przez jej współpracowników lub przełożonego.

Motywacja - to ogół czynników dynamicznych, mających decydujący wpływ na postępowanie jednostki. K. Lashley (neurofizjolog) i K.Lorenz etolog twierdzą, że zachowanie zależy od zmian zachodzących wewnątrz organizmu (neuro-endokrynologicznych) oraz od zewnętrznych bodźców, działających na mózg. Motywacja jest pierwszym elementem postępowania, wprawia organizm w ruch i trwa aż do obniżenia się napięcia.
U podstaw postępowania człowieka nie leży jedna przyczyna, lecz cały splot czynników świadomych i nieświadomych, fizjologicznych, intelektualnych, emocjonalnych i społecznych, wzajemnie na siebie oddziałujących.

Myślenie - to proces przetwarzania informacji oraz rozwiązywania problemów i nie musi on odbywać się z udziałem świadomości, zwłaszcza w ludzkim wydaniu. Myślenie określane jest jako czynność umysłowa i obejmuje różne procesy: planowanie, przewidywanie, ocenianie, rozumienie, wnioskowanie.

Napięcie emocjonalne - to stan afektywny podmiotu poddanego dwóm sprzecznym siłom o takim samym stopniu ważności. Intensywność napięcia emocjonalnego zależy od mocy tych sił. Jeśli silne napięcie nerwowe trwa odpowiednio długo, może wywołać objawy psychosomatyczne, takie jak nadciśnienie tętnicze, czy wrzód żołądka.

Neuron - komórka nerwowa. W organizmie człowieka znajduje się około 15 mld neuronów, z których każdy może mieć do 30000 połączeń czyli synaps z innymi komórkami.

Neurotyczność - podatność na nerwice. Termin stosowany przez H.J. Eysencka, na oznaczenie właściwej niektórym ludziom niestabilności emocjonalne, której towarzyszą stany lękowe.

Niepokój - stan emocjonalny charakteryzujący się poczuciem braku bezpieczeństwa, nieokreślonego dyskomfortu. Różni się od lęku, brakiem zmian fizjologicznych (np. pocenie rąk, przyspieszony puls, duszności - to lęk).

Odpowiedzialność - sytuacja osoby, od której można zażądać, by zdała sobie sprawę ze swoich czynów. Być odpowiedzialnym, to zaciągnąć zobowiązanie moralne. Jest to przestrzeganie niepisanej umowy społecznej, zawartej przez każdego przychodzącego na świat człowieka. Wymaga spełnienia dwóch warunków:

a. pełni władz umysłowych
b. wolności

Odreagowanie - opóźniona reakcja afektywna organizmu, poprzez którą uwalnia się on szybko od przykrych emocji.

Potrzeba - stan osoby odczuwającej brak czegoś. Potrzeba działa jak sygnał alarmowy, prowadząc jednostkę do dokonania czynności, która może ją zaspokoić. Pomiędzy potrzebami rozróżnia się takie, które są związane z fizjologicznymi uwarunkowaniami funkcjonowania organizmu, oraz te, co wiążą się z uwarunkowaniami społecznymi.

Zaspokajanie pierwszych jest niezbędne, by żyć. Są to potrzeby: pożywienia, powietrza, ciepła, snu, wydalania. Przez długi czas uznawana była teoria peryferyjna W. Cannona, wyjaśniająca pojawianie się potrzeb, stanem organów, np. głód wywoływał rytmiczne skurcze żołądka. Ta teoria nie nie tłumaczy jednak takich zachowań jak anoreksja czy otyłość. Tą teorię rozszerzył K. Lashley (psychofizjolog), który twierdzi, że w mózgu istnieją ośrodki odpowiedzialne za powstawanie i zanikanie poszczególnych potrzeb. Pobudzenie tych ośrodków napływającymi do nich wrażeniami zmysłowymi (widok apetycznego pokarmu – następstwo, skurcze żołądka) zmiany zachodzące w poziomie pewnych substancji (obniżenie stężenia cukru we krwi) w połączeniu z uwarunkowaniami społeczno-kulturowymi (Europejczyk je 3 posiłki dziennie) oraz psychoafektywnymi, uświadamiają jednostce pojawienie się potrzeb, umożliwiają ich zaspokojenie. Jeżeli chodzi o potrzeby drugorzędne, to szczególnie trzy z nich zasługują na omówienie. Są to: potrzeba bezpieczeństwa, miłości i poczucie własnej wartości. Ich zaspokojenie jest źródłem szczęścia i rozwoju jednostki, natomiast frustracja - stan niezaspokojenia tych potrzeb - może stać się przyczyną zaburzeń zachowania.

Propaganda - (od łac. propagare - rozszerzać, rozciągać, krzewić) - celowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań zbiorowości lub jednostki, polegające na perswazji intelektualnej i emocjonalnej (czasem z użyciem jednostronnych, etycznie niewłaściwych lub nawet całkowicie fałszywych argumentów.

Przemęczenie - intensywna i zbyt długa praca fizyczna lub umysłowa wywołuje tak znaczne zmęczenie, że sen nie zawsze jest w stanie doprowadzić do regeneracji sił.

Samospełniające się proroctwo - inaczej „identyfikacja projekcyjna”, to termin, który oznacza, że osoby wzajemnie przypisują sobie najgorsze obawy i wątpliwości. To jest coś w rodzaju sabotażu emocjonalnego.

Samoświadomość – to jasność, z jaką postrzegamy nas samych. To wyrazistość, z jaką rozumiemy to wszystko, co wpływa na charakter naszego życia. Jest to połączenie wszystkich naszych dotychczasowych doświadczeń życiowych, włączając w to przeszłe uwarunkowania, całą wiedzę, mądrość, intuicję i instynkty, jakie posiadamy oraz wszystko, co postrzegamy naszymi zmysłami.

Sensorystaza - to stan popędowy pobudzenia korowego, który skłania organizm (w stanie czuwania) do dążenia w kierunku utrzymania optymalnego poziomu zmienności sensorycznej. Innymi słowy, istnieje popęd do utrzymania stałego zakresu zmian wejścia sensorycznego, w celu utrzymania pobudzenia korowego, na optymalnym poziomie. To sformułowanie oparte na zmienności sensorycznej, jest spokrewnione z homeostazą.

Skuteczność - to stopień, w jakim zaplanowane działania zostały zrealizowane i planowane wyniki zostały osiągnięte. Skuteczność oznacza pomiar stopnia osiągnięcia założonego celu. Można określać ją procentowo. Można też rozpatrywać skuteczność w systemie zerojedynkowym. Działania skuteczne (1), nieskuteczne (0).

Strach - silna przykra emocja o charakterze wrodzonym, pojawiająca się w sytuacjach realnego zagrożenia. Wrodzoną reakcją organizmu w takiej sytuacji jest odruch ucieczki, walki lub bezruchu.
Psychopatologia odróżnia strach od lęku, którego obiekt jest zawsze irracjonalny.
Strach nie wiąże się z odczuwaniem sytuacji jako niebezpiecznej, ale źródło tej reakcji stanowi aktualny, określony stan organizmu. Szybko wygasa jeżeli po wystąpieniu bodźca, który go wywołał, nie ma przykrych skutków jego działania. Wtedy reakcja zanika, a organizm przystosowuje się do zaistniałej sytuacji. W sytuacji, kiedy szkodliwe działanie bodźca trwa, przeżycie strachu rozwija się i nasila.

Stres - jest definiowany w psychologii jako dynamiczna relacja adaptacyjna pomiędzy możliwościami jednostki a wymogami sytuacji (stresorem), charakteryzująca się brakiem równowagi. Podejmowanie zachowań zaradczych jest próbą przywrócenia równowagi.
W terminologii medycznej, stres jest zaburzeniem homeostazy spowodowanym czynnikiem fizycznym lub psychologicznym. Czynnikami powodującymi stres mogą być czynniki umysłowe, fizjologiczne, anatomiczne lub fizyczne.

Umysł (według A. Damasio) - jest czymś na kształt „programu” mózgu i nie może istnieć bez jego biologicznego wsparcia. Dzięki umysłowi człowiek jest zdolny do tworzenia neuronowych reprezentacji mogących stać się obrazami, które z kolei mogą podlegać zmianom nazywanym myśleniem, by w konsekwencji wpływać na zachowanie poprzez przewidywanie przyszłości, układanie planów zgodnych z przewidywaniami, decydowanie o kolejnych działaniach. Istotny wpływ na umysł mają uczucia.
Umysł to zdolność do myślenia i wyciągania logicznych wniosków.

Poznanie - obejmuje wszelką wiedzę, opinie lub przekonanie na temat otoczenia, siebie samego i własnego zachowania.

Pamięć - jest właściwością zachowawczą, polegającą na gromadzeniu i przechowywaniu ubiegłego doświadczenia oraz wykorzystywaniu go w różnych sytuacjach.

Wartość - to według Grzegorczyka, wyobrażone przez jednostkę przeżycie psychiczne, wiązane przez nią z zajściem w rzeczywistości stanu nagrody.

Wrażenia - to prosty proces psychiczny (poznawczy), powstający pod wpływem działania elementarnych bodźców na receptory jednego rodzaju i polegający na odzwierciedleniu pojedynczych cech bodźca.