Biologia umysłu i zachowania

Część II - ośrodkowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy ma wygląd grzybka, którego trzon stanowi rdzeń kręgowy - największy kanał przepływu informacji do i z mózgu, a "głową" jest mózg.

Rdzeń kręgowy, który jest giętkim sznurem nerwów, osłoniętych kręgosłupem, przekazuje komendy pomiędzy mózgiem i ciałem. Nie jest to jednak jedyna funkcja. Rdzeń może sam inicjować niektóre aspekty zachowania, takie jak odruchy.

Odruch to działanie niewymagające włączania procesu myślenia, to automatyczna reakcja na zdarzenie. Reakcja, która mimo wszystko angażuje setki neuronów.

Jeżeli przez przypadek dotkniemy czegoś gorącego czy ostrego, to neurony czuciowe wykryją to i wyślą sygnał do neuronów czuciowych rdzenia kręgowego. One z kolei są połączone z neuronami kojarzącymi, które wyślą sygnał do neuronów ruchowych. W efekcie mięśnie wykonają gwałtowny ruch cofnięcia ręki od źródła bólu.

Ten układ pozwala na szybką reakcję, z pominięciem mózgu. Neurony kojarzące, mogą - odpowiednio do kontekstu sytuacyjnego, powstrzymać uruchomienie się neuronów ruchowych.

Ośrodkowy układ nerwowy jest połączony z obwodowym układem nerwowym, a przez to z narządami wewnętrznymi.

Obwodowy układ nerwowy składa się z autonomicznego układu nerwowego (AUN), który zawiaduje mięśniami gładkimi ciała, funkcjami gruczołów oraz aktywnościami takimi jak trawienie i krążenie. W jego skład wchodzi również szkieletowy lub inaczej somatyczny układ nerwowy, który zawiaduje nerwami przyczepionymi do mięśni poprzecznie prążkowanych i kości.

Z kolei autonomiczny układ nerwowy dzieli się na dwie części; sympatyczny (współczulny) układ nerwowy oraz na parasympatyczny (przywspółczulny) układ nerwowy.

Zadaniem sympatycznego układu nerwowego jest przygotowanie organizmu do poradzenia sobie z trudną sytuacją.

Jeżeli pojawia się zagrożenie ze strony środowiska zewnętrznego, to układ ten przyspiesza akcję serca i oddychania, w celu zapewnienia większej ilości tlenu, rozszerza źrenice, wyostrzając w ten sposób wzrok, wytwarza pot, aby ręka mogła lepiej chwytać, hamuje wydzielanie śliny, blokuje aktywność żołądka itd.

Innymi słowy organizm zostaje przygotowany do walki lub ucieczki.
Należy wyraźnie zaznaczyć, że układ ten nie uaktywnia się wyłącznie w drastycznych dla organizmu sytuacjach. Działa również wtedy, kiedy sytuacje są mniej zagrażające - jak rozmowa z irytującą bądź stresującą nas osobą, pośpiech czy chociażby wystąpienie przed większym gronem osób.

Skutkom działania sympatycznego układu nerwowego, przeciwstawia się parasympatyczny układ nerwowy.

O ile ten pierwszy wzmaga i przyspiesza działania, o tyle ten drugi działa hamująco - następuje spowolnienie akcji serca, zwężenie źrenic, nasilenie wydzielania śliny, pobudzenie trawienia.

Układ sympatyczny zazwyczaj działa jednocześnie na wszystkie narządy, podczas kiedy układ parasympatyczny oddziałuje na narządy pojedynczo lub na kilka jednocześnie.[1]

Mózg - budowa i funkcje

Mózg chroniony jest przez czaszkę oraz przez znajdujące się tuż pod nią trzy opony - błony ochronne ułożone warstwowo.
Dzieli się na dwie półkule, które oddziela głęboka szczelina. Każda półkula dzieli się na cztery płaty: potyliczny, zlokalizowany z tyłu głowy, skroniowy, leżący pod skronią, przed uszami, ciemieniowy, położony w górnej, tylnej części mózgu oraz czołowy, umiejscowiony za czołem.
Obie półkule połączone są grubą wiązką włókien nerwowych, zwanych ciałem modzelowatym.

Najważniejszą, z punktu widzenia procesów psychicznych zachodzących w mózgu, jest kora mózgowa - pofałdowana, różowo-szara powierzchnia mózgu, położona tuż pod siecią naczyń krwionośnych.
Kora mózgowa ma 2 mm grubości, wypełniona jest ciałami komórek nerwowych. Jej forma ma wiele wgłębień zwanych bruzdami i wiele wypukłości zwanych zwojami.

Tuż pod korą znajduje się wiele białych włókien - to osłonki mielinowe, pochodzące w większości z neuronów kory. Ta część nazwana została "istota białą".
Z kolei pod nią, w centralnej części mózgu znajdują się komory, w których przechowywany jest płyn rdzeniowo-mózgowy.
Po obu stronach komór oraz tuż pod nimi, znajdują się struktury podkorowe (pod korą) mózgu wewnętrznego.
Tak więc mózg ma budowę warstwową, gdzie ewolucyjnie najwcześniejsze jego formy są zlokalizowane najgłębiej.

Poszczególne obszary mózgu różnią się od siebie. Zawierają różne typy neuronów, różnie zorganizowanych i tak:

Płaty potyliczne - odpowiadają za różne aspekty widzenia. Obejmują wiele obszarów, które działają wspólnie w celu określenia właściwości wzrokowych takich jak: kształt, kolor, ruch.

Płaty skroniowe - odgrywają kluczową rolę w przetwarzaniu dźwięku, wprowadzaniu nowych informacji do pamięci, przechowywaniu wspomnień wzrokowych, rozumieniu języka.

Płaty ciemieniowe - łączą informacje, odpowiedzialne są za rejestrowanie lokalizacji w przestrzeni, kontrolowanie ruchu, odgrywają rolę w procesie uwagi i świadomości. Część płata ciemieniowego zwana pasem czuciowo-somatycznym, rejestruje odczucia cielesne i zorganizowana jest według części ciała.

Płaty czołowe - są ośrodkiem planowania, przeszukiwania pamięci, kontrolowania ruchu i rozumowania. Odgrywają decydującą rolę w mowie i emocjach. Płaty czołowe zawierają pas ruchowy, który podobnie jak pas czuciowo-somatyczny zorganizowany jest według części ciała i odpowiada za ruchy precyzyjne.[2]

Wiele źródeł wskazuje na specjalizację obu półkul.
Lewej półkuli przypisuje się funkcje analityczne i werbalne, natomiast prawej intuicyjne i percepcyjne.
Ta opinia ma swoich zwolenników i przeciwników. Ci drudzy zalecają ostrożność w tego typu sądach. Przyznają, że wiele aspektów języka realizuje się w lewej półkuli, ale zazwyczaj zdolności obu półkul różnią się stopniem, a nie rodzajem. [3]

Struktury podkorowe

Obszary te można podzielić na trzy części: przodomózgowie, śródmózgowie i tyłomózgowie.

W skład przodomózgowia wchodzą: kora, wzgórze, układ limbiczny i zwoje podstawy.

Wzgórze odbiera informacje od układów czuciowego i ruchowego, które łączą się z nim za pomocą włókien nerwowych, a następnie kieruje ich sygnały do innych obszarów mózgu. Wzgórze odgrywa decydującą rolę w procesach uwagi oraz w kontroli snu.

Układ limbiczny, to podstawowa struktura, która odgrywa rolę w emocjach i innych zdarzeniach psychicznych. W jego skład wchodzi, górna część kory.skroniowej, podwzgórze, hipokamp, ciałko migdałowate.

Podwzgórze, jak sama nazwa mówi, mieści się pod wzgórzem. Mimo, że jest to bardzo mała struktura, to jednak zawiaduje wieloma funkcjami ciała takimi jak: jedzenie, picie, utrzymanie temperatury ciała, ciśnienia krwi, utrzymanie akcji serca na odpowiednim poziomie oraz zawiaduje zachowaniami seksualnymi.
Podwzgórze steruje hormonami, które przygotowują organizm do walki lub ucieczki w sytuacji zagrożenia.

Hipokamp, umożliwia przechowywanie nowych informacji w mózgu. Jego uszkodzenie skutkowałoby niemożliwością zainicjowania procesu zapamiętywania nowych informacji.

Ciałko migdałowate, odgrywa szczególną rolę w emocjach takich jak gniew czy strach. Wraz z podwzgórzem, spełnia decydującą rolę jako połączenia pomiędzy ośrodkowym układem nerwowym i obwodowym układem nerwowym.

Kiedyś sądzono, że układ limbiczny jest podstawowym ośrodkiem emocji, teraz wiadomo, że również inne struktury mózgowe odgrywają rolę w procesach emocjonalnych.[4]
Zwoje podstawy, to struktury, które mają znaczenie w planowaniu i wykonywaniu ruchu, w tworzeniu nawyku.

Do najważniejszych części tyłomózgowia zalicza się: pień mózgu, móżdżek oraz fragmenty tworu siatkowatego.

Pień mózgu, to zbiór struktur neuronowych, obejmujących rdzeń przedłużony i most. Rdzeń przedłużony odgrywa rolę w automatycznym kontrolowaniu oddychania, przełykania i krążenia krwi. Most łączy pień z móżdżkiem i odgrywa rolę w kontroli mięśni twarzy.

Móżdżek, to duża struktura podkorowa, która częściowo zawiaduje koordynacją fizyczną, orientacją w czasie i koncentracją uwagi.

Przypomniałam budowę ośrodkowego układu nerwowego, ponieważ informacje te będą pomocne w zrozumieniu emocji, zachowania, nawyków. W kolejnych artykułach będę powracała, do pojęć takich jak ciałko migdałowate, hipokamp, układ limbiczny.

Copyright Monika Urbańska [1] Kossslyn S.M.; Rosenberg R.S.; Psychologia, mózg, człowiek, świat, Wydanictwo Znak, Kraków 2006 [2] Kossslyn S.M.; Rosenberg R.S.; Psychologia, mózg, człowiek, świat, Wydanictwo Znak, Kraków 2006 [3] Hellige J.B., Hemispheric asymmetry; what's right and what's left, Cambridge 1993, Harvard University Press, za Kossslyn S.M.; Rosenberg R.S.; Psychologia, mózg, człowiek, świat, Wydanictwo Znak, Kraków 2006 [4] LeDoux J.E., Mózg emocjonalny:tajemnicze podstawy życia emocjonalnego, Media Rodzina, Poznań 2000